नेपालले सन् २०२६ को राष्ट्रिय बाघ गणनामा अर्को ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गरेको छ।पछिल्लो गणनाअनुसार देशमा वयस्क पाटे बाघ (Royal Bengal Tiger) को संख्या ४२९ पुगेको छ।यो तथ्याङ्कले नेपाललाई विश्वमै बाघ संरक्षणको सफल उदाहरणका रूपमा स्थापित गरेको छ।विगत दुई दशकमा बाघ संरक्षणमा सरकार, संरक्षण साझेदार संस्था, स्थानीय समुदाय, नेपाली सेना, अनुसन्धानकर्ता तथा विकास साझेदारहरूको संयुक्त प्रयासले उल्लेखनीय सफलता प्राप्त गरेकोमा दुईमत छैन।

ADVERTISEMENT

तर, संरक्षण विज्ञानमा एउटा महत्वपूर्ण सिद्धान्त छ”संख्या वृद्धि नै संरक्षणको अन्तिम सफलता होइन दीगो व्यवस्थापन नै वास्तविक सफलता हो”। त्यसैले बाघको संख्या बढेको समाचारसँगै केही गम्भीर वैज्ञानिक, व्यवस्थापकीय र नीतिगत प्रश्नहरू पनि उठ्नु स्वाभाविक छ।

बाघ बढे, तर संरक्षण प्रणाली पनि त्यही अनुपातमा सुदृढ भयो?

नेपालमा हरेक चार वर्षमा राष्ट्रिय स्तरमा बाघ गणना गरिन्छ।यो अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको वैज्ञानिक प्रक्रिया हो।तर गणनाको परिणाम सार्वजनिक गर्ने कार्यसँगै अर्को प्रश्न पनि उठ्छ,के प्रत्येक चार वर्षमा संरक्षण प्रणालीको गुणस्तर पनि मूल्याङ्कन गरिन्छ?

बाघ संरक्षणमा संलग्न फिल्डस्तरका कर्मचारीहरूको क्षमता, दक्षता, लगनशीलता, अनुसन्धान सीप, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्ने क्षमता तथा जिम्मेवारीप्रतिको उत्तरदायित्वको नियमित मूल्याङ्कन हुने प्रणाली अझै संस्थागत रूपमा बलियो देखिँदैन।बाघको संख्या बढेको तथ्याङ्क सार्वजनिक हुने गर्छ, तर संरक्षणको गुणस्तर बढेको मापन गर्ने सूचकहरू भने कमै सार्वजनिक हुने गरेका छन्।

बाघ गणनाको वैज्ञानिक विश्वसनीयता कसरी सुनिश्चित गर्ने?

बाघ गणना अत्यन्त प्राविधिक र संवेदनशील प्रक्रिया हो।क्यामेरा ट्र्याप जडान, स्थान छनोट, डाटा व्यवस्थापन, फोटो विश्लेषण र व्यक्तिगत बाघको पहिचानसम्मका सबै चरणमा उच्च दक्षता आवश्यक हुन्छ।यस सन्दर्भमा केही महत्वपूर्ण प्रश्नहरू छनः

* बाघ गणनामा खटिने प्राविधिकहरूको क्षमता परीक्षण तथा प्रमाणीकरण (Certification) गरिन्छ कि गरिँदैन?

* उनीहरूले फिल्डमा गरेको कामको गुणस्तर स्वतन्त्र रूपमा मूल्याङ्कन हुन्छ कि हुँदैन?

* प्रयोग गरिने क्यामेरा ट्र्याप, ब्याट्री, मेमोरी कार्ड तथा अन्य उपकरणहरूको गुणस्तर अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार परीक्षण गरिन्छ कि हुँदैन?

* डाटा सङ्कलनदेखि विश्लेषणसम्म गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने (Quality Assurance/Quality Control) प्रणाली पर्याप्त छ कि छैन?

यदि यी पक्षहरू बलियो भएनन् भने गणनाको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठ्ने सम्भावना रहन्छ।

संरक्षणका नेतृत्वदायी कर्मचारीको भूमिका किन महत्वपूर्ण छ?

संरक्षित क्षेत्रका रेञ्जर, संरक्षण अधिकृत तथा अन्य प्राविधिक कर्मचारीहरू नै संरक्षण व्यवस्थापनका प्रमुख आधारस्तम्भ हुन्।उनीहरूलाई बाघ गणनाको सम्पूर्ण प्रक्रियामा सक्रिय र अनिवार्य रूपमा सहभागी गराइनुपर्छ।

यदि फिल्डको अनुभव भएका सरकारी प्राविधिकहरू प्रक्रियाको केन्द्रमा भएनन् भने संस्थागत ज्ञान (Institutional Knowledge) हस्तान्तरण कमजोर हुन्छ र बाह्य विज्ञ वा परियोजनामा अत्यधिक निर्भरता बढ्न सक्छ।दीर्घकालीन संरक्षणका लागि आफ्नै संस्थागत क्षमता विकास गर्नु अपरिहार्य छ।

डाटा विश्लेषणमा आत्मनिर्भरता आवश्यकः

बाघको फोटो सङ्कलन मात्र पर्याप्त हुँदैन। वास्तविक वैज्ञानिक मूल्य त्यसको विश्लेषणमा हुन्छ।नेपालमा डाटा विश्लेषण गर्ने सरकारी जनशक्तिको दक्षता, आधुनिक सफ्टवेयर सञ्चालन क्षमता, सांख्यिकीय विश्लेषण तथा जनसंख्या मोडलिङसम्बन्धी विशेषज्ञता अझ सुदृढ गर्न आवश्यक देखिन्छ।भविष्यमा नेपालले आफ्नै दक्ष जनशक्तिबाट सम्पूर्ण विश्लेषण सम्पन्न गर्न सक्ने आत्मनिर्भर प्रणाली विकास गर्नु संरक्षणको दीर्घकालीन आवश्यकता हो।

मानव-बाघ द्वन्द्व: सफल संरक्षणको नयाँ चुनौतीः

बाघको संख्या बढेसँगै मानव-बाघ द्वन्द्व पनि बढ्दै गएको देखिन्छ।संरक्षित क्षेत्रभित्र बाघको घनत्व बढ्दा केही बाघ नयाँ क्षेत्र खोज्दै जैविक मार्ग तथा मानव बस्ती नजिक पुग्ने सम्भावना बढ्छ। त्यसले पशुधन क्षति, मानवीय हताहत तथा स्थानीय समुदायमा असुरक्षाको भावना सिर्जना गर्न सक्छ।

यदि स्थानीय समुदायले संरक्षणबाट निरन्तर क्षति मात्र महसुस गरे भने संरक्षणप्रतिको सामाजिक समर्थन कमजोर हुन सक्छ।त्यसैले मानव-बाघ द्वन्द्वलाई केवल राहत तथा क्षतिपूर्ति कार्यक्रमले मात्र समाधान गर्न सकिँदैन।यसको लागि दीर्घकालीन व्यवस्थापन रणनीति आवश्यक हुन्छ।

अब क्यारिङ क्यापासिटी अध्ययन अपरिहार्यः

नेपालमा बाघको संख्या बढ्दै जाँदा प्रत्येक संरक्षित क्षेत्र तथा जैविक मार्गको क्यारिङ क्यापासिटी (Carrying Capacity) वैज्ञानिक रूपमा अध्ययन गर्न आवश्यक छ।कुन क्षेत्रमा कति बाघ दीर्घकालसम्म सुरक्षित रूपमा बस्न सक्छन्? कुन क्षेत्रमा आहारा प्रजाति पर्याप्त छन्? कुन क्षेत्रमा बाघको घनत्व अत्यधिक भइसकेको छ? कुन क्षेत्रबाट कुन क्षेत्रमा प्राकृतिक विस्थापन सम्भव छ? यी प्रश्नहरूको उत्तर बिना संख्या मात्र बढ्नु भविष्यमा संरक्षणकै लागि चुनौती बन्न सक्छ।

संरक्षणसँगै समुदायको समृद्धिः

बाघ संरक्षणको सबैभन्दा ठूलो साझेदार स्थानीय समुदाय हुन्।विशेषगरी राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्षका मध्यवर्ती क्षेत्र तथा जैविक मार्गमा बसोबास गर्ने समुदायले संरक्षणको प्रत्यक्ष भार वहन गरिरहेका छन्।त्यसैले उनीहरूलाई संरक्षणबाट प्रत्यक्ष लाभ पुग्ने नीति आवश्यक छ। उदाहरणका रूपमा:

* मानव-बाघ द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली।

* पशुधन बीमा तथा छिटो र न्यायोचित क्षतिपूर्ति।

* बाघ-मैत्री जीविकोपार्जन कार्यक्रम।

* संरक्षणमा योगदान गर्ने समुदायलाई कार्यसम्पादनमा आधारित प्रोत्साहन।

* निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र, मध्यवर्ती क्षेत्र र जैविक मार्ग क्षेत्रमा पूर्वाधार विकास गर्दा वन्यजन्तु-मैत्री डिजाइनको अनिवार्य प्रयोग।

* संरक्षण शिक्षा र स्थानीय युवालाई संरक्षण रोजगारीमा प्राथमिकता।

अब आवश्यक छ संरक्षणको दोस्रो पुस्ताको सुधारः

नेपालले बाघ संरक्षणको पहिलो चरणमा संख्या बढाउने उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ।अब दोस्रो चरणको सुधार आवश्यक छ, जसको केन्द्रमा संस्थागत क्षमता, वैज्ञानिक व्यवस्थापन, मानव-वन्यजन्तु सहअस्तित्व र उत्तरदायी शासन हुनुपर्छ।प्रत्येक चार वर्षमा बाघको संख्या सार्वजनिक गर्नु महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।तर त्यत्तिकै महत्वका साथ निम्न सूचकहरू पनि सार्वजनिक गरिनुपर्छ:

* संरक्षणकर्मीहरूको क्षमता विकासको अवस्था।

* बाघ गणनाको गुणस्तर परीक्षण प्रतिवेदन।

* उपकरणहरूको प्राविधिक मापदण्ड।

* क्यारिङ क्यापासिटी अध्ययनको अवस्था।

* मानव-बाघ द्वन्द्वका प्रवृत्ति र समाधानको प्रभावकारिता।

* स्थानीय समुदायले संरक्षणबाट प्राप्त प्रत्यक्ष लाभको मूल्याङ्कन।

निष्कर्षः

नेपालले विश्वलाई बाघ संरक्षणको सफल उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।अब त्यो सफलतालाई दिगो बनाउने समय आएको छ।बाघको संख्या बढ्नु गर्वको विषय हो, तर संरक्षण विज्ञानले केवल संख्या होइन, पारिस्थितिक सन्तुलन, व्यवस्थापनको गुणस्तर, संस्थागत क्षमता र स्थानीय समुदायको विश्वासलाई पनि समान महत्व दिन्छ।

यदि बाघ गणनासँगै संरक्षण प्रणालीको गुणस्तर, वैज्ञानिक व्यवस्थापन, क्यारिङ क्यापासिटी अध्ययन, दक्ष जनशक्ति विकास तथा मानव-बाघ द्वन्द्व न्यूनीकरणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्न सकियो भने मात्र नेपालको बाघ संरक्षण दीर्घकालीन रूपमा सफल र विश्वसनीय रहनेछ।अबको लक्ष्य "थप बाघ" मात्र होइन, "राम्रो संरक्षण, सुरक्षित समुदाय र सन्तुलित पारिस्थितिक प्रणाली" पनि हुनुपर्छ।जय संरक्षण।