बर्दिया जिल्लाको बारबर्दिया नगरपालिका वडा नं. ५, सोह्रबिघा गाउँकी २६ वर्षीया आँचल सुवेदीका लागि केही महिना अघि जीवन निकै कठिन मोडमा पुगेको थियो । पाँच सदस्यीय परिवार—श्रीमान्, ससुरा, सासु, छोरा र आफू—सँग बसोबास गर्दै आएकी आँचलको दैनिकी सामान्य  थियो । उनका श्रीमान् पेशाले शिक्षक हुन् भने उनी घरधन्दा सम्हाल्दै आएकी गृहिणी हुन् । तर, आफ्नो सानो छोराको स्वास्थ्य अवस्थाले उनको जीवनमा चिन्ता, डर र तनाव थपिदिएको थियो ।

ADVERTISEMENT

आँचलको छोरा अहिले १७ महिनाको भइसकेका छन्। तर, उनी ६ महिनाको हुँदादेखि नै गम्भीर कुपोषणको समस्याले ग्रसित भए । बच्चाको तौल बढेन, शरीर कमजोर हुँदै गयो, र स्वास्थ्य अवस्था झन् बिग्रिँदै गयो । उपचारका लागि विभिन्न ठाउँ धाउँदा पनि कुनै सुधार नदेखिँदा आँचल झन् निराश बन्दै गइन् । बच्चाको स्वास्थ्यप्रति चिन्ता र अनिश्चितताले उनलाई मानसिक रूपमा निकै थकित बनाइसकेको थियो ।
‎

यही चुनौतीपूर्ण अवस्थामा आशाको किरण बनेर आयो एक पोषण मूल्यांकन शिविर । प्लान इन्टरनेशनल नेपाल र राधाकृष्ण थारू जनसेवा केन्द्रको सहकार्यमा सञ्चालित “सशक्त बालिका परियोजना” अन्तर्गत बारबर्दिया नगरपालिका वडा नं. ४ लाई पोषणमैत्री स्वास्थ्य संस्था घोषणा गर्ने उद्देश्यसहित शिविर आयोजना गरिएको थियो ।

महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाको सक्रिय पहलमा आँचलले उक्त शिविरबारे जानकारी पाइन् र आफ्नो बच्चासहित सहभागी भइन् । वि.सं. २०८१ माघ ७ गते सञ्चालन भएको उक्त शिविरमा वडाभरिका बालबालिकाहरूको पोषण अवस्था परीक्षण गरियो ।त्यही क्रममा गम्भीर कुपोषण भएका चार जना बालबालिकामध्ये आँचलको छोरा सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा रहेको पत्ता लाग्यो।

‎शिविरपछि स्वास्थ्यकर्मी, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका तथा राधाकृष्ण थारु जनसेवा केन्द्रका सहजकर्ताहरूले अभिभावकहरूलाई कुपोषणको कारण, असर र समाधानबारे विस्तृत परामर्श प्रदान गरे। आँचलले पनि यसबाट धेरै कुरा सिक्ने अवसर पाइन्। उनले पहिलो पटक सन्तुलित आहार, सरसफाइ र नियमित हेरचाहको महत्व गहिरोसँग बुझिन् ।

स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार आँचलले आफ्नो बच्चालाई नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा भर्ना गरिन्। त्यहाँ बच्चालाई नियमित निगरानीमा राख्दै आवश्यक औषधि, पोषणयुक्त खाना तथा ‘लिटो’ खुवाइयो। स्वास्थ्यकर्मी र स्वयंसेविकाहरूले निरन्तर फलोअप गर्दै आमालाई पनि आवश्यक मार्गदर्शन गरिरहे ।

अन्ततः लगातार दुई महिनासम्मको नियमित हेरचाह, उचित आहार र सरसफाइका अभ्यासपछि बच्चाको स्वास्थ्यमा उल्लेखनीय सुधार देखियो । बिस्तारै तौल बढ्न थाल्यो, शरीरमा ऊर्जा फर्कियो, र बच्चा सक्रिय र स्वस्थ बन्दै गयो । अन्ततः उनी सामान्य अवस्थामा फर्किन सफल भए ।
‎अहिले आँचल आफ्ना छोरालाई घरमै पोषणयुक्त खाना बनाएर खुवाउँदै आएकी छन् । उनले आफ्नो जीवनशैलीमा पनि परिवर्तन ल्याएकी    छन्—खानपानमा ध्यान दिने, सरसफाइ कायम राख्ने र बालहेरचाहमा सजग रहने बानी बसालिसकेकी छन् ।

आँचल भन्छिन्,‎“पहिले मलाई पोषण र हेरचाहको बारेमा खासै जानकारी थिएन । त्यसैले मेरो बच्चाको अवस्था यति बिग्रिएको रहेछ । यदि महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाले मलाई यो कार्यक्रमबारे जानकारी नदिएको भए, मेरो बच्चाको अवस्था अझै गम्भीर हुन सक्थ्यो । पहिले ऊ बारम्बार बिरामी हुन्थ्यो, तर अहिले राम्रो खाना, सरसफाइ र हेरचाहका कारण पूर्ण रूपमा स्वस्थ छ । म पहिले धेरै तनावमा हुन्थेँ, अहिले भने ढुक्क महसुस गर्छु र घरायसी काम पनि सजिलै गर्न सक्छु ।”

आँचलको कथा केवल एक आमाको अनुभव मात्र होइन, यो समुदायस्तरमा सञ्चालन गरिएका प्रभावकारी कार्यक्रमहरूको सफल उदाहरण पनि हो । समयमै गरिएको पोषण मूल्यांकन, सही परामर्श, र निरन्तर हेरचाहले कुपोषण जस्तो गम्भीर समस्यालाई पनि नियन्त्रणमा ल्याउन सकिन्छ भन्ने यसले स्पष्ट देखाउँछ ।
‎यसले अभिभावकहरूलाई सन्देश दिन्छ—सही जानकारी, समयमै उपचार र पोषणमा ध्यान दिएमा बालबालिकाको भविष्य सुरक्षित बनाउन सकिन्छ । साथै, यस्ता कार्यक्रमहरूले समुदायमा सचेतना फैलाउँदै स्वस्थ समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन् ।