परिवारलाई जीवनको पहिलो विद्यालय भनिन्छ । जन्मदेखि मृत्युसम्मको हाम्रो यात्रामा परिवारले नै मूल आधार बनाउँछ। घरभित्रको वातावरण, आमाबाबुको व्यवहार र आपसी सम्बन्ध नै सन्तानका लागि संस्कारको पहिलो पाठशाला हो । शब्दको शिक्षा अस्थायी हुन्छ तर व्यवहारको शिक्षा स्थायी हुन्छ । त्यसैले भनिन्छ—आचरण नै संस्कार हो ।

ADVERTISEMENT

‎बालबालिकाले आमाबाबुको बोली मात्र सुन्दैनन्, उनीहरूले निरन्तर हाम्रो आचरण अवलोकन गर्छन् । पिता–आमाबीचको प्रेम, सम्मान र सहकार्य देख्दा उनीहरूले त्यसलाई जीवनको आदर्श ठान्छन् । तर कलह, अविश्वास, नियन्त्रण र अपमान देख्दा त्यही ढाँचा सामान्यजस्तो  लाग्छ । यसरी सन्तानले भविष्यमा आफ्ना सम्बन्ध निर्माण गर्दा देखेको संस्कारलाई नै आधार बनाउँछ ।

‎यसो हुनुमा व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक कारण पनि छन् । हामी सबै आफ्नै बाल्यकालमा देखेका संस्कार बोकेर ठूलो हुन्छौं । आमा–बुबाले जसरी व्यवहार गर्नुभयो, त्यसैलाई हामीले अवचेतनमै सामान्य ठान्छौं । त्यसैले आज हाम्रो परिवारमा नकारात्मक बानी दोहोरिँदै छ भने त्यो संस्कारको स्वाभाविक पुनरावृत्ति हो । तर सुधार सम्भव छ—शर्त के भने हामी आत्मबोध र आत्मसमीक्षामा सक्षम हुनुपर्छ ।

‎विवाह दुई फरक संसारको मिलन हो । फरक समाज, संस्कृति र अनुभव बोकेका पति–पत्नीको सोचमा भिन्नता हुनु स्वाभाविक हो । त्यसैले “किन तिमी मेरो जस्तो सोच्दैनौ?” भन्ने अपेक्षा राख्नु अन्याय हो । दृष्टिकोण फरक हुनु कमजोरी होइन, जीवनलाई पूरक बनाउन सक्ने विशेषता हो । तर स–साना मतभेदलाई अस्वीकार गर्दै जाने हो भने सम्बन्ध बिग्रिन्छ ।

दैनिक जीवनमा अनावश्यक कराउने, शंका गर्ने, बेवास्ता गर्ने वा आफ्नै विचारलाई मात्र सत्य ठान्ने बानी कसैलाई पनि रुच्दैन । हामीलाई आफैंलाई मन नपर्ने कुरा जीवनसाथीले कसरी सहर्ष स्वीकार गर्लान् ? अझ हाम्रो सन्तानले भविष्यमा किन त्यही बानी दोहोर्याओस् ? त्यसैले आफ्ना व्यवहारलाई तटस्थ दृष्टिले मूल्यांकन गर्नुपर्छ ।

घर केवल वर्तमानको लागि मात्र होइन, भविष्यको मानसिक स्वास्थ्यको आधार पनि हो । आमाबाबुको सहकार्य हेरेर हुर्केको बच्चामा सहयोग, सहिष्णुता र आपसी सम्मानको संस्कार बढ्छ । तर हिंसा, कलह र शंकाको बीचमा हुर्किएको बालबालिकामा त्यही ढाँचा सामान्य बन्न पुग्छ ।

‎त्यसैले सुधारको यात्रा आत्मसंवादबाट सुरु हुन्छ । आफैंलाई प्रश्न गर्नुपर्छ— के म आफ्ना जीवनसाथीसँग त्यसरी व्यवहार गर्छु जसरी म आफूमा चाहन्छु ? के म चाहन्छु कि मेरो छोराले आफ्नी पत्नीलाई वा छोरीले आफ्ना पति सँग त्यस्तै व्यवहार गरोस् ?

यदि जवाफ असहज लाग्छ भने सुधारको समय यही हो । आफ्नो गल्ती स्वीकारेर परिवर्तन गर्न सक्ने जो–कोहीले मात्र साँचो अर्थमा संस्कारयुक्त परिवार निर्माण गर्न सक्छ ।
‎
‎निष्कर्षमा, परिवारको संस्कार पुस्तौंदेखि पुस्तामा स्थानान्तरण हुन्छ । त्यसैले शब्दभन्दा व्यवहारको प्रभाव गहिरो हुन्छ । सन्तानको भविष्य, समाजको स्वास्थ्य र सम्बन्धको स्थायित्वका लागि हामीले आफ्नै आचरणलाई संस्कारको नमुना बनाउनै पर्छ । आचरण सुधार्नु नै संस्कार निर्माण गर्ने पहिलो र सबैभन्दा प्रभावकारी बाटो हो ।